Morgen begint het weer. Nieuwe schoenen bij de deur, een rugzak die nog stijf is van het karton, en Eva die al drie keer heeft gevraagd of ze haar haar los mag doen. En ik weet precies wat ik ga doen om kwart over acht op het schoolplein, want dat doe ik al jaren: de twee bij elkaar zetten voor de gevel, de zon in hun ogen, één foto waarop ze allebei kijken, en dan die foto delen. Alleen dit jaar niet. Niet omdat er iets ergs is gebeurd, en niet omdat iemand mij op mijn vingers heeft getikt. Gewoon omdat ik er te lang over heb nagedacht en er niet meer omheen kon.
Het begon met een klein moment vorig jaar, in de maand september. Ik zag mijn eigen bericht terug in de tijdlijn van iemand anders, gedeeld in een verzameling met de tekst “de leukste eerste schooldag foto’s”. Mijn kind, in een lijstje van iemand die ik nooit heb ontmoet. Het was volstrekt goed bedoeld, en juist daarom bleef het hangen. Ik had die foto niet gemaakt om in een verzameling te belanden. Ik had hem gemaakt omdat ik dat kleine gezicht bij die grote deur wilde vasthouden, en dat is iets heel anders.
Er is een vraag die ik mezelf sindsdien stel, en die is minder ingewikkeld dan hij lijkt: van wie is deze foto eigenlijk? Ik heb hem gemaakt, dus in de meest praktische zin van mij. Maar het gezicht is niet van mij. De schoolklas op de achtergrond is niet van mij. De naam van de school in de bio van mijn account is niet van hen. Liza is zeven. Over acht jaar is ze vijftien en heeft ze een mening over wat er van haar op het internet staat, en die mening ga ik dan te horen krijgen. Ik heb tot nu toe altijd namens haar besloten dat het prima was, en ik ben er niet meer zo zeker van dat ik daar het recht toe had.
Wat mij het meest tegenstaat is niet eens het risico, hoewel dat er is. Het is de gewoonte. Ik merkte dat ik de foto niet meer maakte om hem te hebben, maar om hem te plaatsen. Dat ik in mijn hoofd al bezig was met welke van de vier het beste zou vallen voordat de kinderen zelfs maar goed en wel stonden. Dat is een raar soort omkering: het moment wordt materiaal. En het vervelende is dat kinderen dat feilloos aanvoelen. Eva vroeg vorig jaar of ze “nog een keer” moest lachen, en dat zei genoeg.
Wat ik dan wel doe
Ik maak de foto gewoon. Meer dan één zelfs, want ik ben er niet op tegen om dit soort dagen vast te leggen, integendeel. Ze gaan alleen ergens anders heen. In onze familiegroep, waar drie mensen in zitten die deze kinderen echt kennen, en op een gedeeld album met mijn ouders en mijn zus. En daarnaast, en dat is nieuw sinds vorig jaar, print ik ze. Twee keer per jaar bestel ik een stapel afdrukken en hang ik ze bij, want de fotomuur in de gang is de enige plek waar de kinderen hun eigen foto’s daadwerkelijk bekijken. Ze staan er soms een kwartier naar te kijken en vertellen elkaar waar het was. Dat is bij een bericht online nog nooit gebeurd.
Er zit ook iets bevrijdends in, moet ik toegeven. Ik hoefde vanochtend niet te bedenken of hun outfit “af” was voor een foto. Ik hoefde niemand te vragen even opzij te gaan. Ik zette ze niet neer, ik keek gewoon. Dat klinkt als een goedkope les, maar hij is echt zo simpel, en ik was hem kwijtgeraakt zonder dat ik het doorhad.
Een vriendin vroeg me of dit niet vooral een kwestie van instellingen is, of ik niet gewoon een besloten account moest nemen en klaar. Ik heb dat overwogen en het lost een deel op, maar niet het deel waar het mij om gaat. Een besloten account regelt wie er meekijkt, het regelt niet dat ik namens iemand anders besluit dat er meegekeken mag worden. Bovendien blijft een foto die je deelt een bestand dat op een ander apparaat terechtkomt, en daar houdt mijn zeggenschap op. Dat is geen doemdenken, dat is gewoon hoe het werkt.
Waar ik geen oordeel over heb
Ik wil hier heel duidelijk in zijn, want dit soort stukken slaat snel om in een vermanend vingertje en dat is nergens voor nodig. Ik vind niet dat ouders die wel een schoolfoto plaatsen iets fout doen. Ik heb het zelf zeven jaar gedaan en ik heb daar geen spijt van. Een groot deel van mijn eigen vriendschappen op afstand draait op precies zulke berichten, en de mensen die mijn kinderen zien opgroeien zonder dat ze in de buurt wonen, zien ze op die manier. Dat is echte waarde en die verzin ik niet weg.
Het punt is dat het bij ons een automatisme was geworden en dat ik automatismen wantrouw, zeker de automatismen die op mijn telefoon zitten. Ik heb dat een jaar geleden ook gemerkt toen ik zes maanden lang mijn schermtijd bijhield: het waren nooit de bewuste keuzes die uit de hand liepen, het waren altijd de dingen die ik deed zonder erover na te denken. Dit hoort in dezelfde categorie. Niet fout, wel onnadenkend.
Wat ik wel ben gaan doen is het vragen. Aan Eva, die negen is en daar een duidelijk antwoord op heeft, en aan Liza, die het nog niet helemaal begrijpt maar wel voelt dat er iets van haar wordt gevraagd. Eva zei dat ze het niet erg vindt als het “van achteren” is. Dus zo doen we het nu: als er iets online gaat, is het een rug, een hand, een paar benen op een hek. Dat was haar idee, niet het mijne, en ik vind het beter dan wat ik zelf had bedacht.
Het klinkt misschien alsof ik hier heel lang mee bezig ben geweest, maar de knoop viel eigenlijk in twee minuten. We waren de laatste vakantiedagen aan het aftellen en het slaapritme aan het terugdraaien, wat elk jaar weer een klein project op zich is, en tussen dat gedoe door bedacht ik dat ik dit jaar iets minder wilde regelen rond die eerste ochtend. Minder klaarzetten, minder poseren, minder bedenken. De foto was het eerste wat sneuvelde en ik heb hem geen moment gemist.
Morgenochtend loop ik dus gewoon mee tot het hek. Ik maak drie foto’s die niemand buiten deze familie ooit gaat zien, ik zwaai, en ik fiets naar huis met koffie die te lang in de beker heeft gezeten. Ergens in oktober hangt er een afdruk van in de gang, tussen de kerst van twee jaar geleden en die ene vakantie waar het alleen maar regende. Daar horen ze thuis, en ik denk dat dat altijd al zo was.
